Özbekistan'ın Ekonomik Dönüşümü: Gayri Resmi Ekonominin Küçülmesiyle Yeni Yatırım Fırsatları Ortaya Çıkıyor

Orta Asya'da bulunan Özbekistan, son yıllarda dikkate değer ekonomik reformlar gerçekleştirmiştir. Bunlar arasında özellikle dikkat çeken, kayıt dışı ekonomi ve gölge ekonomide yaşanan dramatik azalmadır. Bu, sadece istatistiksel bir değişiklikten ibaret değildir; iç ve dış iş ortamını önemli ölçüde etkilemekte ve yeni yatırım fırsatları yaratma potansiyeli taşımaktadır.Uluslararası bir finans gazetecisinin bakış açısıyla, bu dönüşümün arka planını, etkisini ve gelecekteki görünümünü derinlemesine inceliyoruz.

29 Ocak 2026 tarihli raporlara göre, Özbekistan'ın gayri resmi ekonomisinin oranı önemli ölçüde azalmıştır. Bu, hükümetin son birkaç yıldır uyguladığı cesur ekonomik liberalleşme ve şeffaflık artırma önlemlerinin açık bir sonucu olarak görülebilir.Bir zamanlar ekonomik faaliyetlerin önemli bir bölümünü oluşturan gayri resmi sektörün daralması, ülkenin mali temelini güçlendirmek ve adil bir rekabet ortamı oluşturmak için kritik öneme sahiptir. Bu gelişme, M&A dahil olmak üzere doğrudan yabancı yatırımları düşünen şirketler tarafından göz ardı edilemeyecek olumlu bir sinyal vermektedir.

Reform Sonuçları ve Küçülen Gayri Resmi Ekonomi: Şeffaflığa Giden Yol

Özbekistan hükümeti, gayri resmi ekonomiyle mücadele etmek için çok yönlü bir yaklaşım benimsemiştir. Önemli girişimler şunlardır:

• Vergi Reformunun Uygulanması: Daha önce karmaşık ve şeffaf olmayan vergi sisteminin basitleştirilmesi ve vergi oranlarının düşürülmesi, işletmelerin resmi ekonomiye geçişi için teşvikleri güçlendirmiştir. Bu, birçok küçük işletme ve tek başına çalışan esnafın resmi olarak kayıt yaptırmasına yol açmıştır.
• Dijitalleşmenin İlerletilmesi: Kamu hizmetleri ve finansal işlemlerin dijitalleşmesinin teşvik edilmesi, nakit paraya olan bağımlılığı azaltmış ve işlem şeffaflığını artırmıştır. E-yönetişimin getirilmesi, yolsuzluk risklerini azaltmış ve daha verimli idari prosedürlere katkıda bulunmuştur.
• Deregülasyon ve İş Ortamının İyileştirilmesi: İş kurma engellerinin azaltılması ve lisanslama süreçlerinin basitleştirilmesi, girişimcilerin iş kurmasını kolaylaştırmıştır. Bu, gri bölgedeki faaliyetleri azaltmış ve resmi istihdamın yaratılmasına yol açmıştır.
• Hukukun üstünlüğünün güçlendirilmesi: Yargı sisteminin bağımsızlığının artırılması ve sözleşmelerin uygulanmasının sağlanması, hem yerli hem de yabancı yatırımcıların güvenle iş yapabilmelerini sağlayan bir yasal çerçevenin geliştirilmesini ilerletmiştir. Bu, yatırımcıların korunması açısından kritik öneme sahiptir.

Bu reformlar, daha önce gayri resmi ekonomide var olan "gizli maliyetleri" görünür hale getirerek, resmi ekonominin faydalarını açıkça ortaya koymuştur.Gayri resmi ekonomide, işletmeler yasal koruma eksikliği çekmekte ve finansmana erişimde zorluklarla karşılaşmaktadır. Çalışanlar da sosyal güvenlik avantajlarından mahrum kalmaktadır. Hükümetin çabaları bu dezavantajları ortaya çıkarmış ve birçok ekonomik aktörün resmi ekonomiye gönüllü geçişini hızlandırmıştır. Bu değişim, Özbekistan ekonomisinin genel olarak güvenilirliğini ve öngörülebilirliğini önemli ölçüde artırmaktadır.

Yatırım Ortamının İyileştirilmesi ve M&A Üzerindeki Etkisi: Yeni İş Alanları

Gayri resmi ekonomideki azalma, Özbekistan'ın yatırım ortamı üzerinde ölçülemeyecek kadar olumlu bir etki yaratmıştır. Bu durum, doğrudan yabancı yatırım (FDI) veya M&A faaliyetlerini düşünen şirketler için özellikle caziptir. Bunun nedenleri şunlardır:

• Artan Şeffaflık: Gayri resmi ekonominin küçülmesi, şirketlerin finansal durumlarının ve piyasa verilerinin daha doğru bir şekilde anlaşılmasını sağlar. Bu, durum tespiti sürecini basitleştirir ve M&A işlemlerinde risk değerlendirmesini önemli ölçüde iyileştirir. Gizli yükümlülükler ve uyum ihlalleri risklerinin azalmasıyla, yatırımcılar daha fazla güvenle karar verebilirler.
• Adil rekabet koşulları: Resmi olarak kayıtlı şirketlerin gayri resmi sektördeki şirketlerin haksız rekabetiyle karşı karşıya kalma riski azalır. Bu, inovasyonu ve verimlilik artışını teşvik ederek sürdürülebilir iş büyümesini destekler. Daha sağlıklı bir piyasa ortamı, stratejik birleşme ve satın almaların daha etkili bir şekilde işleymesini de sağlar.
• Hukuki istikrar: Hukukun üstünlüğünün ve düzenleyici şeffaflığın güçlendirilmesi, yatırımcılar için en kritik faktörler arasındadır. Sözleşmelerin güvenilir bir şekilde uygulandığı ve mülkiyet haklarının korunduğu bir ortam, uzun vadeli yatırım taahhütlerini teşvik eder. Bu istikrar, M&A sonrası iş entegrasyonu ve varlık koruması için de gereklidir.
• Pazar fırsatlarının genişlemesi: Daha önce gayri resmi ekonomide gizli olan potansiyel pazarlar, resmi ekonomik çerçeve içinde görünür hale gelir. Bu, yeni tüketici segmentleri ve iş modelleri ortaya çıkararak yabancı şirketler için büyüme fırsatlarını genişletir. Özellikle perakende, finans ve bilişim gibi sektörlerde, henüz keşfedilmemiş geniş pazarlar mevcut olabilir.

M&A alaka puanı 8/20 puan olup, Özbekistan'ın birleşme ve satın almalar için gelişmekte olan bir pazar olmaya devam ettiğini göstermektedir. Ancak, küçülen gayri resmi ekonomi, gelecekte bu puanı potansiyel olarak yükseltmek için sağlam bir temel oluşturmaktadır. Erken aşamada giriş, ilk hareket edenin avantajını elde etmek için mükemmel bir fırsat sunabilir.

Ekonomik Büyüme ve Sosyo-Ekonomik Faydalar: Sürdürülebilir Kalkınmanın Temeli

Gayri resmi ekonomideki azalma, ulusal ekonomiye bir bütün olarak büyük faydalar sağlar. Bu, sadece işletmeler ve yatırımcılar için değil, aynı zamanda sıradan vatandaşlar için de yaşam standardının iyileştirilmesine doğrudan katkıda bulunan önemli bir değişikliktir. Temel faydalar aşağıda özetlenmiştir.

• Artan Mali Gelir: Daha fazla işletme ve birey resmi olarak vergi ödediğinde, devlet gelirleri istikrar kazanır ve artar. Bu, kamu hizmetlerine (eğitim, sağlık, altyapı geliştirme vb.) yatırım yapılmasını sağlayarak vatandaşların yaşam kalitesini artırır. Yeni hastaneler ve okulların inşası, iyileştirilmiş yollarla birlikte ekonomik faaliyeti daha da canlandırabilir.
• İyileştirilmiş istihdam koşulları: Kayıt dışı sektörde çalışanlar genellikle sosyal güvenlik yardımlarından yararlanamazlar ve kötü çalışma koşullarıyla karşı karşıya kalabilirler. Kayıtlı ekonomiye geçiş, kayıtlı istihdamın artması, adil ücretler ve sosyal sigorta ve emeklilik programlarına erişim anlamına gelir ve bu da işçi haklarının korunmasına ve daha istikrarlı bir geçim kaynağına katkıda bulunur. Bu durum aynı zamanda iç tüketimin artmasına da yol açar.
• Finans sektörünün derinleşmesi: Resmi ekonominin genişlemesi, bankacılık sistemine sermaye girişini teşvik ederek finansal aracılığı güçlendirir. İşletmeler finansmana daha kolay erişim sağlayarak yatırım ve genişlemeyi hızlandırır. Ayrıca, bireylere yönelik finansal hizmetler daha sağlam hale gelir ve tasarruf ve yatırım fırsatları genişler.
• Gelişmiş Uluslararası Güvenilirlik: Yüksek şeffaflık ve hukukun üstünlüğü ile karakterize edilen bir ekonomi, uluslararası toplumdan daha fazla güven kazanır. Bu, uluslararası kurumların desteğini ve takdirini kazanmak ve yabancı yatırımları çekmek açısından büyük avantaj sağlar. Dünya Bankası ve IMF gibi kuruluşların derecelendirmeleri muhtemelen iyileşecek ve daha uygun koşullarda finansmana erişim sağlanacaktır.

Bu sosyo-ekonomik faydalar, Özbekistan'ın sürdürülebilir ve kapsayıcı ekonomik büyüme için sağlam bir temel oluşturduğunu göstermektedir. Ekonomi daha şeffaf ve öngörülebilir hale geldikçe, yurt içi tasarruf ve yatırımlar teşvik edilecek ve uzun vadeli bir perspektiften kalkınma desteklenecektir. Bu, tüm Orta Asya bölgesinin istikrarına ve refahına katkıda bulunma potansiyeli taşımaktadır.

Zorluklar ve Gelecek Beklentileri: Büyüyen Bir Pazar Olarak Potansiyel

Özbekistan, kayıt dışı ekonomiyi azaltma konusunda dikkate değer bir başarı elde etmiş olsa da, daha fazla büyüme ve kalkınma için zorluklar devam etmektedir. Uluslararası yatırımcılar olarak, bu zorlukları ve gelecekteki beklentileri objektif bir şekilde değerlendirmek çok önemlidir.

Başlıca zorluklar arasında şunlar yer almaktadır:

• Bürokrasinin Aşılması: Bazı idari prosedürler hâlâ zahmetli olup, iş dünyası için engel teşkil edebilmektedir. Verimliliği artırmak için daha fazla dijitalleşme ve idari reformlara ihtiyaç vardır.
• İnsan Kaynakları Geliştirme ve Eğitim Sistemi: Ekonomi daha sofistike hale geldikçe, yüksek kaliteli uzman personele olan talep artmaktadır. Eğitim sisteminin reformu ve mesleki eğitimin güçlendirilmesi, gelecekteki büyümeyi desteklemek için gereklidir.
• Altyapı geliştirme: Özellikle bölgesel alanlarda, ulaşım, enerji ve iletişim gibi altyapıların geliştirilmesine devam edilmesi gerekmektedir. Bu, bölgesel ekonomik eşitsizliklerin giderilmesine ve ülke çapında kalkınmanın teşvik edilmesine yardımcı olacaktır.
• Pazarın Serbestleştirilmesinin Sürdürülmesi: Devlet işletmeleri belirli sektörlerde önemli bir varlık göstermeye devam etmektedir ve rekabeti teşvik etmek için daha fazla özelleştirme ve serbestleştirme gerekmektedir. Bu, verimliliği ve yeniliği hızlandıracaktır.

Ancak, bu zorluklar aynı zamanda yatırım fırsatları da sunmaktadır. Örneğin, altyapı geliştirme inşaat firmaları ve ilgili teknoloji şirketleri için iş olanakları sunarken, insan kaynakları geliştirme eğitim hizmetleri ve BT eğitim sağlayıcıları için fırsatlar yaratmaktadır. Özbekistan hükümeti, bu zorlukları ele almada proaktif bir tutum sergilemiş ve reformlara güçlü bir bağlılık göstermiştir.

Özbekistan'ın uzun vadeli büyüme potansiyeli, Orta Asya'nın merkezi olarak coğrafi avantajı, bol doğal kaynakları ve genç çalışma çağındaki nüfusu ile desteklenmektedir. Küçülen kayıt dışı ekonomi, ülke ekonomisinin daha sağlam ve güvenilir bir ekonomiye dönüştüğünün açık bir kanıtıdır. Yurtdışına açılmayı düşünen iş sahipleri için Özbekistan, önümüzdeki yıllarda 'kaçırılmayacak bir pazar' haline gelecektir.Ülkenin dönüşümünün ve büyümesinin devam etmesini sabırsızlıkla bekliyoruz.