Özbekistan'da Yatırım Artışı: Orta Asya'nın Gelişmekte Olan Pazarına Kapsamlı Bir Analiz

Orta Asya'nın yükselen yıldızı Özbekistan, şu anda küresel yatırımcıların dikkatini çekiyor. Ekonomik liberalleşme ve reform dalgasının etkisiyle, ülkeye yapılan yatırımlar önemli ölçüde arttı. Son veriler, yıllık yatırım rakamının 591,1 trilyon sum gibi şaşırtıcı bir seviyeye ulaştığını ve gerçekten dikkate değer bir büyüme gösterdiğini ortaya koyuyor. Bu hızlı büyüme, Özbekistan ekonomisinin yeni bir aşamaya girdiğini açıkça gösteriyor.Bu makale, deneyimli bir uluslararası finans gazetecisinin bakış açısıyla, bu yatırım artışının arka planını, önemli yatırım fırsatlarını ve Japon şirketlerinin dikkate alması gereken stratejileri derinlemesine inceliyor.

Başkan Shavkat Mirziyoyev'in liderliğinde, bir zamanlar kapalı olan ekonomi cesur bir reform gündemine yönelmiştir. Para biriminin liberalleştirilmesi, ticaret engellerinin kaldırılması ve devlet işletmelerinin özelleştirilmesi gibi bir dizi önlem, hem yerli hem de uluslararası yatırımcılar için cazip bir iş ortamı yaratmıştır.Özbekistan, bol doğal kaynakları, genç iş gücü ve stratejik coğrafi konumu sayesinde bir sonraki büyüme pazarı olarak önemli bir potansiyele sahiptir.

Bu pazar analizi, Özbekistan ekonomisinin mevcut durumu ve gelecekteki beklentileri hakkında çok yönlü bir değerlendirme sunarak, potansiyel yatırımcıların bilinçli kararlar almalarına yardımcı olacak bilgiler sağlar. Bu dinamik Orta Asya ülkesinin sunduğu iş fırsatlarını, birleşme ve satın alma fırsatları da dahil olmak üzere, en üst düzeye çıkarmak için ipuçları araştırıyoruz.

Yatırım Artışının Arka Planı ve Etkenleri: Reformlarla Açılan Yeni Bir Dönem

Özbekistan'da geçen yıl 591,1 trilyon sum'a ulaşan dikkat çekici yatırım seviyesi, hükümetin öncülüğünde gerçekleştirilen bir dizi temel ekonomik reformdan kaynaklanmaktadır. Cumhurbaşkanı Mirziyoyev göreve geldiğinden bu yana, ülke "Yeni Özbekistan" sloganı altında ekonomik liberalleşme ve açıklığı şiddetle sürdürmüştür. Bu, uzun süredir durgun olan ekonomiyi canlandırmış ve hem yurt içi hem de yurt dışı kaynaklardan başarılı bir şekilde yatırım çekmiştir.

Başlıca reformlar şunlardır:

• Para biriminin liberalleştirilmesi: 2017 yılında sumun devalüasyonu ve liberalleştirilmesi, döviz kuru riskini azaltmış ve yabancı yatırımcılar için şeffaflığı artırmıştır. Bu, yatırım kararlarında çok önemli bir faktördür.
• Ticaret engellerinin kaldırılması: Gümrük vergilerinin düşürülmesi ve tarife dışı engellerin hafifletilmesi, ticaret faaliyetlerini canlandırmış ve tedarik zincirinin verimliliğini artırmıştır. Sonuç olarak, giderek daha fazla şirket Özbekistan'ı üretim üssü olarak değerlendirmektedir.
• Kamu İletişim İşletmelerinin Özelleştirilmesi: Demiryolları, elektrik ve bankacılık gibi kilit sektörlerdeki kamu iletişim işletmelerinin özelleştirilmesi, pazar rekabetini teşvik etmekte ve yeni iş fırsatları yaratmaktadır. Birleşme ve satın alma açısından, bu özelleştirme süreçleri de cazip hedefler sunabilir.
• İyileştirilmiş yatırım ortamı: Özel Ekonomik Bölgeler (SEZ) oluşturulması ve vergi teşvikleri getirilmesi dahil olmak üzere, yabancı yatırımcıları çekmek için mevzuat oluşturulmuştur. Bu, ilk yatırım engelini azaltarak pazara giriş yapmayı düşünen şirketlerin sayısında artışa yol açmıştır.

Ayrıca, Özbekistan'ın stratejik coğrafi konumu da göz ardı edilemez. Orta Asya'nın kalbinde yer alan ve Kuşak ve Yol Girişimi'nin önemli bir düğüm noktası olan ülke, Avrupa, Rusya, Çin ve Güney Asya'yı birbirine bağlayan bir lojistik merkezi olarak potansiyel taşımaktadır. Ayrıca, 36 milyonu aşan genç nüfusu, büyüyen bir iç pazar ve bol işgücü sağlamaktadır. Bu durum, tüketim malları, hizmetler ve imalat dahil olmak üzere çok çeşitli sektörler için önemli bir cazibe oluşturmaktadır.

Kaynakların bolluğu, yatırımın bir diğer önemli itici gücüdür. Doğal gaz, altın, bakır ve uranyum gibi zengin maden yatakları, enerji ve madencilik sektörlerine yapılan yatırımları hızlandırmaktadır. Özellikle, enerji kaynaklarının çeşitlendirilmesi ve yenilenebilir enerjiye geçiş, uluslararası eğilimlerle uyumlu olup, önemli yatırımları çekmektedir.

Bu faktörler bir araya gelerek Özbekistan'ı uluslararası toplumun gözünde "yeni sınır" olarak konumlandırmaktadır. Kuşkusuz, hükümetin güçlü liderliği ve reform taahhüdü, bu yatırım patlamasının başlıca itici güçleridir.

Anahtar Sektörler ve Yatırım Fırsatları: Büyümenin Motorlarını Keşfetmek

Özbekistan'ın ekonomik büyümesi, çeşitli sektörlerdeki yatırım fırsatları tarafından desteklenmektedir. Hükümetin kalkınma için öncelik verdiği aşağıdaki alanlara özellikle dikkat edilmelidir.

• Enerji sektörü: Bol doğal gaz kaynaklarına ek olarak, güneş ve rüzgar enerjisi gibi yenilenebilir enerji kaynaklarına yapılan yatırımlar hızlanmaktadır. Hükümet, 2030 yılına kadar elektrik arzının %25'ini yenilenebilir enerji ile karşılamayı hedeflemiştir, bu da bu sektörü yeşil yatırımlar için cazip hale getirmektedir. Uluslararası kalkınma ajansları ve özel şirketler tarafından büyük ölçekli projeler yürütülmektedir.
• İmalat: Otomotiv, tekstil ve tarımsal işleme endüstrileri özellikle hızlı büyüyen sektörlerdir. İç pazarın genişlemesi, ihracata yönelik üretim stratejisiyle birleşerek yeni fabrikaların inşasını ve mevcut tesislerin modernizasyonunu teşvik etmektedir. M&A yoluyla mevcut üretim tesislerini ve markaları satın almak, pazara giriş sürecini hızlandırmanın etkili bir yolu olabilir.
• Altyapı geliştirme: "Yeni Özbekistan" girişimi kapsamında, karayolları, demiryolları, havaalanları ve limanlar gibi ulaşım altyapısının modernizasyonu teşvik edilmektedir. Dijital altyapının geliştirilmesi de acil bir görevdir ve iletişim ağlarının genişletilmesi ve veri merkezlerinin inşası için önemli yatırımlar yapılması beklenmektedir. Bu projeler, uzun vadeli ekonomik büyümenin temelini oluşturacaktır.
• Tarım ve Gıda İşleme: Özbekistan, pamuk, meyve ve sebze üretiminde önemli bir ülkedir ve bu ürünlerin katma değerini artırmak bir zorluk teşkil etmektedir. Gıda işleme teknolojisinin getirilmesi, soğuk zincirlerin kurulması ve organik tarıma geçiş, önemli yatırım fırsatları sunmaktadır. İhracat pazarlarına yönelik yüksek kaliteli tarım ürünleri ve işlenmiş ürünlerin geliştirilmesine talep bulunmaktadır.
• BT ve Dijital Sektör: Genç nüfus ve hükümetin destek politikaları sayesinde, BT dış kaynak kullanımı, yazılım geliştirme, e-ticaret ve fintech gibi sektörler hızla gelişmektedir. Taşkent'te vergi teşvikleri ve kuluçka programları sunan bir "BT Parkı" kurulmuştur. Start-up'lara yatırım yapmak ve ortak girişimler kurmak, bu büyüyen pazara erişim için yeni yollar açmaktadır.
• Turizm: UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alan Semerkant, Buhara ve Hiva gibi tarihi şehirler ziyaretçileri çekmektedir. Otel ve tatil köyü geliştirme, turizm altyapısının iyileştirilmesi ve dijital pazarlamanın güçlendirilmesi dahil olmak üzere, turist çekmek için aktif yatırımlar yapılmaktadır.

Bu sektörler, Özbekistan'ın ekonomik yapısını çeşitlendirmek ve sürdürülebilir büyümeyi sağlamak için hayati bir rol oynamaktadır. Yatırımcının güçlü yönlerinin Özbekistan'ın ihtiyaçlarıyla örtüştüğü alanları belirlemek, başarının anahtarıdır. Özellikle, hükümetin teşvik ettiği öncelikli sektörlere yatırım yapmak, tercihli muamele ve güçlü destek beklenebileceğinden, riski azaltırken getiriyi en üst düzeye çıkarmak için bir strateji olabilir.

Yatırım Ortamının İyileştirilmesi ve Zorluklar: Işık ve Gölge Arasındaki Denge

Özbekistan hükümeti, yabancı sermayeyi çekmek için yatırım ortamını iyileştirmek için aktif olarak çalışmaktadır. Ancak, büyüme potansiyelinin yanı sıra, aşılması gereken zorluklar da bulunmaktadır. Yatırımcılar, hem olumlu hem de olumsuz yönleri anlamalı ve kapsamlı bir durum tespiti yapmalıdır.

[Yatırım Ortamındaki İyileştirmeler]

• Yasal Çerçevenin Geliştirilmesi ve İstikrarı: Yabancı yatırımlarla ilgili yasal düzenlemeler netleştirilerek yatırımcı haklarının korunması güçlendirilmiştir. Uluslararası standartlara uygun yasal reformlar ilerlemekte ve iş dünyasının öngörülebilirliği artmaktadır.
• Vergi Reformu ve Teşvikler: Katma Değer Vergisi (KDV) indirimleri ve kurumlar vergisinin basitleştirilmesi dahil olmak üzere vergi reformları devam etmektedir. Belirli bölgelere ve sektörlere yapılan yatırımlar için ilave vergi teşvikleri sağlanarak yatırım maliyetlerinin düşürülmesine katkıda bulunulmaktadır.
• Özel Ekonomik Bölgelerin (SEZ) Genişletilmesi: Ülke çapında kurulan SEZ'lerde, tercihli arazi kiralama oranları, vergi muafiyetleri ve basitleştirilmiş idari prosedürler dahil olmak üzere cömert teşvikler sunulmaktadır. Bu, özellikle imalat ve yüksek teknoloji endüstrilerini çekmede etkilidir.
• İdari Prosedürlerin Basitleştirilmesi: Yatırımcıların karşılaştığı lisanslama süreçleri ve kayıt prosedürlerini kolaylaştırmak için çalışmalar devam etmektedir. E-devlet hizmetlerinin devreye girmesiyle bu prosedürlerin şeffaflığı ve verimliliği de artmaktadır.
• Uluslararası kuruluşlarla işbirliğinin güçlendirilmesi: Altyapı projeleri için finansman ve teknik destek sağlamak amacıyla Dünya Bankası, ADB (Asya Kalkınma Bankası) ve EBRD (Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası) gibi uluslararası finans kuruluşlarıyla işbirliği güçlendirilmiştir. Bu, yatırım güvenilirliğini artıran bir faktör olarak hizmet etmektedir.

Aşılması gereken zorluklar

• Bürokrasi ve Şeffaflık Eksikliği: Reformlar ilerlemesine rağmen, bazı idari süreçlerde bürokratik uygulamalar ve yetersiz şeffaflık hala zaman zaman gözlemlenmektedir. Bu durum, iş faaliyetlerinde gecikmelere ve beklenmedik maliyet artışlarına yol açabilir.
• Yasa Uygulamasının İstikrarı: Yasal çerçeve geliştirilse de, yorumlanması ve uygulanmasında tutarsızlıklar hala ortaya çıkabilmektedir. Sözleşme uygulaması ve uyuşmazlık çözümü mekanizmalarının güvenilirliği, özellikle birleşme ve satın almalar ile büyük ölçekli yatırımlar için çok önemlidir.
• İnsan sermayesi geliştirme ihtiyacı: Genç işgücü bol olmakla birlikte, belirli endüstriyel sektörlerde teknik beceri ve yönetim yetenekleri eksikliği bir sorun olmaya devam etmektedir. Eğitim sistemi ile endüstrinin ihtiyaçları arasındaki uçurumu kapatmak için yatırım yapılması gerekmektedir.
• Altyapı eksiklikleri: Büyük şehir merkezleri dışında, bazı bölgelerde yollar, elektrik ve telekomünikasyon gibi altyapı yetersiz kalmaktadır. Bu durum, taşra bölgelerinde iş genişletmeyi düşünürken bir zorluk oluşturmaktadır.
• Jeopolitik risk: Özbekistan'ın Orta Asya'daki coğrafi konumu göz önüne alındığında, komşu bölgelerdeki siyasi ve ekonomik dalgalanmalar ülkesinin ekonomisini etkileyebilir. Uluslararası gelişmeleri yakından takip etmek çok önemlidir.

Özbekistan hükümeti bu zorlukları aktif olarak ele alırken, yatırımcılar potansiyel riskleri kapsamlı bir şekilde değerlendirmeli ve uygun riskten korunma stratejileri uygulamalıdır. Yerel uzmanlarla işbirliği ve devlet kurumlarıyla diyalog yoluyla en son bilgilere erişimi sürdürmek, başarının anahtarıdır.

Japon Şirketleri için Beklentiler ve Strateji: Orta Asya'nın Büyümesinden Yararlanmak

Özbekistan'ın dinamik ekonomik büyümesi, Japon şirketleri için yeni iş fırsatları açısından bir hazine niteliğindedir. Doğum oranlarının düşmesi ve nüfusun yaşlanmasıyla karakterize edilen Japonya'nın daralan iç pazarı karşısında, yüksek büyüme oranına sahip gelişmekte olan pazarlara açılmak, sürdürülebilir kurumsal büyüme için vazgeçilmez bir stratejidir. Orta Asya'nın önemli bir merkezi olan Özbekistan, coğrafi avantajı, bol kaynakları ve genç nüfus yapısı nedeniyle Japon şirketleri için giderek daha cazip bir yatırım destinasyonu haline gelmektedir.

【Japon Şirketleri için Cazibesi】

• Pazar Çeşitlendirmesi ve Risk Azaltma: Çin ve Güneydoğu Asya'nın ötesinde, yeni büyüme pazarları geliştirmek, tedarik zincirinin çeşitlendirilmesini ve jeopolitik risklerin azaltılmasını sağlar.
• Kuşak ve Yol Ekonomik Bölgesine erişim: Özbekistan, Çin'in Kuşak ve Yol Girişimi'nin önemli bir güzergâhı üzerinde yer almakta ve bu geniş ekonomik bölgeye potansiyel bir giriş kapısı konumundadır.
• Yüksek Kaliteli Ürün ve Teknolojiye Olan Talep: Özbekistan ekonomik gelişme sürecindedir ve Japonya'nın yüksek kaliteli ürünlerine, ileri teknolojisine ve verimli üretim yönetimi uzmanlığına önemli bir talep yaratmaktadır. Özellikle imalat, altyapı, bilişim ve çevre teknolojisi gibi sektörlere katkı sağlama potansiyeli bulunmaktadır.
• Japonya'ya Karşı Dostane Tutum: Özbekistan, Japonya yanlısı bir ülke olarak bilinir ve Japonya'dan gelen yatırım ve teknoloji transferini büyük bir memnuniyetle karşılar. Bu, iş genişlemesi için önemli bir avantajdır.

[Japon Şirketlerin Pazara Giriş Stratejileri]

Özbekistan pazarında başarıya ulaşmak isteyen Japon şirketleri için birkaç stratejik yaklaşım uygulanabilir.

• Ortak girişimlerden yararlanma: Yerel şirketlerle ortak girişimler, pazar geleneklerini, yasaları ve düzenlemeleri ve ticari uygulamaları anlayarak pazara girmek ve böylece riski azaltmak için etkili bir yoldur. Özellikle birleşme ve satın almalar söz konusu olduğunda, ortak girişim yoluyla yerel iş ortaklarıyla güven ilişkisi kurmak başarının anahtarıdır.
• Greenfield yatırımı: Yeni fabrikalar veya üsler kurmayı içeren Greenfield yatırımı, şirketin kendi teknolojisini ve üretim yöntemlerini doğrudan uygulamaya koyma avantajı sunar. Özel ekonomik bölgelerin sunduğu teşviklerden yararlanarak, ilk yatırım maliyetlerini düşük tutmak mümkündür.
• M&A yoluyla pazara giriş ve genişleme: Mevcut bir yerel şirketi satın almak, yerleşik bir müşteri tabanı, satış kanalları, üretim kapasitesi ve marka gücü elde etmenin hızlı bir yoludur. Özelleştirme sürecinde olan devlet işletmeleri ve hızla büyüyen küçük ve orta ölçekli işletmeler (KOBİ'ler) özellikle cazip M&A hedefleri olabilir. Ancak, kapsamlı bir durum tespiti ve kültürel entegrasyonun dikkate alınması esastır.
• İnsan Kaynakları Gelişimine Katkı: Yerel insan kaynakları gelişimine aktif olarak katılmak, uzun vadeli iş ortaklıkları kurarken kurumsal sosyal sorumluluğu (CSR) yerine getirir. Teknik eğitim ve eğitim programları sunmak da yerel işgücünün geliştirilmesine katkıda bulunur.
• Hükümet ve uluslararası kuruluşlarla işbirliği: Bilgi toplama, finansman ve riskten korunma konusunda destek almak için Japon hükümeti (JICA, JBIC vb.) ve uluslararası finans kuruluşları (ADB, EBRD vb.) ile ortaklık kurmak da etkili bir stratejidir.

Özbekistan, algısını hızla "bilinmeyen bir pazar"dan "umut vaat eden bir büyüme pazarı"na kaydırmaktadır. Japon şirketlerinin bu değişim dalgasını yakalamak ve Orta Asya'da yeni başarı hikayeleri yazmak için esnek stratejiler ve yerel koşulları derinlemesine anlamak çok önemli olacaktır. Kapsamlı pazar araştırması ve güvenilir yerel ortaklarla işbirliği, bu yeni pazarda başarıyı garantilemek için çok önemli adımlardır.